КОЧИСАТЫ МУХАРБЕГ. ФЫССÆДЖЫ БЛОКНОТÆЙ


6-IХ-1941. 12 сахаты бæрц фæлæууыдыстæм иу чысыл станцæйы. Арæх тахтысты знаджы хæдтæхджытæ. Амбæхстыстæм-иу нартхоры хуымы æмæ мæкъуылты. Зæрдæ ницæмæй рухс казны. Поездмæ хæстæг мæ сæрты атахти цалдæр немыцаг хæдтæхæджы. Тынг сцымыдис дæн: хъусæй хорз чи у, уый немыцаг хæдтæхджыты маторты уынæр махонтæй æнцонæй раиртасдзæни. Уыдонæн сæ хъæр æмыр æмæ ферхæц-ферхæцгæнаг у, махонтæн та – æмвæтæнæг æмæ лæгъз. Федтам, зениткæтæ сæ куыд, æхстой, уый. 
7-IХ-1941. Æрбацыдыстæм станцæ Ног Санжартæм. Уырдыгæй фистæгæй абалц кодтам, Зæронд Санжартæ зæгъгæ, уыцы хъæумæ. Кременчугмæ хæстæг. Фронт æввахс у. Хорз хъуысы сармадзанты хъæр. Нæ сæрмæ арæх тæхынц немыцаг хæдтæхджытæ. 3 боны ницы бахордтам. Бирæ адæм. 
8-IХ-1941. Нæ фæллад уагътам, зылдыстæм бæхдæттæм – къазарматæм. 
9-10-IХ-1941. Ницы кусæм. Æнхъæлмæ кæсæм ног уынаффæтæм. Белтæ, дам, нæй. Дзул нын радтой. 
11-IХ-1941. Изæрæй ацыдыстæм стыр фæндагмæ. Цæуын нæ бахъуыдис æхсæз километры бæрц. Изæрмилтæ. Æнхъæлмæ кастыстæм уынаффæмæ. Бирæ чызджытæ Полтавæйæ. Хæстмæ кæй ракодтой, ахæмтæ. Чызджытæ кодтой зарджытæ. Иуæн дзы дзæбæх хъæлæс. Йемæ æхсызгонæй аныхæстæ кæнин. Чи зоны, студенткæ V. Лæппутæ дæр зарын райдыдтой. Фæстæмæ здæхæм. Уарын æрбацæуы. Тæрккъæвда. Ныддонласт стæм. Уазал. Фæндаг нал арæм нæ бынатмæ. Куырмæджы агурæм мæкъуылтæ. Уарын æмæ дымгæ буары иннæрдæм хизынц. Бынтыбыны æргъæвст бакодтам. Райсомраджы æрбаздæхтыстæм нæ бынатмæ. Æрмæстдæр сихорафонтæм схъарм стæм æмæ нæхи бахус кодтам. 
12-15–IХ–1941. Райсомæй 6 сахатыл фестæм. Аходæн. Цæуæм стыр фæндагмæ. Кусæм. Æрбаздæхæм изæрæй. 
13-IX-1941. Немæ ныхас кодта управленийы хицау. Знаг, дам, Ленинграды æмæ Киевы цурæй цалдæр кило­метры æддæдæрмæ тард æрцыди. Кременчугы бынмæ, дам, знагыл æртыхстысты. Ауылты, дам, Буденный фæцæйцыди. Немыц, дам, Днепры былгæрæтты сæ мæлæт ссардзысты. Цæмæндæр мæ нæ уырны. 
14-IX-1941. Райсомæй нæ райхъал кодта зениткæты хъæр. Нæ сæрты атахти немыцаг хæдтæхæг. Нæ цуры бомбæ æрæппæрста. Зæхх нынкъуысти. Бомбæ уæлиауæй тæхгæйæ кæны, зæрдæйæн хъыг чи у, адæймаджы психикойыл фыдырдæм чи зыны, ахæм æнахъинон æхситт. Фæндагыл цæуы бирæ автомашинæтæ. Танктæ. Фронт æввахсæй-æввахсдæр кæны... 
15-IХ-1941. Сармадзанты уынæр хъуысы арæхæй-арæхдæр, стæй хъæрдæрæй. Æхсæв-бонмæ уарын нæ банцади. Райсомраджы араст стæм фæндагмæ. Лехъа. Фæстæмæ чи цæуы, уыцы машинæтæ æмæ хæстонтæй уынгты азмæлæн нæй. Машинæтæ нынныхсынц цъыфы. Зынтæй сæ сæфтауынц. Дзурынц, трассæмæ, дам, цæуæн нæй. Сырх æфсæддон патрультæ. Мах уæддæр цæуæм. Цымæ нæ командиртæ цæуыл хъуыды кæнынц. Æппынфæстаг нæ фæстæмæ тæрын райдыдтой.
16-IХ-1941. Нæ алыварс цы сындзтелтæ уагъд уыди, немыц уыдон алыварс æрзылдысты. Сындзтел кæронмæ уагъд дæр нæ уыди. Немыц базыдтой, нæ фронты фаллаг хайы танктæ кæй нæй, уый. Фронт æрбатыдтой. Нæхиуæттæй та, дам, чидæр гадзрахатæй рацыди. Сармадзантæ немыцæн баззадысты. 4 сахатыл ныууагътам З. Санжартæ. Куыддæр хъæуæй рацыдыстæм, афтæ нæ фæдыл бафтыди немыцаг хæдтæхæг. Æхсын нæ райдыдта пулеметæй. Мах – хъæдмæ. Æрæппæрста 4 бомбæйы. Зиантæ ныл не 'рцыди. Дзуттаг кæуы. Цыдыстæм æнæхъæн æхсæв-бонмæ. Сармадзантæ нæрыдысты. Прожектортæ хæсгæрдтау лыгтæ кодтой арв. Нæ цуры фехæлди цалдæр бомбæйы. Иу хæдзар ныккалди. Лехъа... Æхсæз Машевкæйы. Иууылдæр куыдзы фæллад бакодтам. Æлгъитынц командиры. Мæхи бон дæр цæуын нал у. Æхсæв районы æнæниздзинады хайады.
17-IХ-1941. Красноград. Горæты хуызæнæй ма дзы цыдæртæ аззади. Персайнæгтæ цырыхъсæрфджытæ. Ба­зары балхæдтам бедрайы 'рдæг фæткъуытæ æмæ дыууæ чысыл харбызы. Фæндаг цæуы дыргъдзæхæрадæтты æмæ хъæды сæрты. Арæх тæхынц хæдтæхджытæ. Кæцæйдæр æхсынц, нæ сæрмæ ныллæджыты чи тæхы, ахæм немыцаг хæдтæхæджы. Æз та йæ нæхион æнхъæлдтон. Федтам цалдæр пырх хæдтæхæджы, æнхъæлдæн, 3. Куыд рабæрæг, афтæмæй сыл æндон цъар нæй.
Ахызтыстæм, æфсæнвæндаджы сæрты цы хид ис, ууыл. Станцæ – æввахс. Галиуырдыгæй, садзгæ кæй ныччынд, ахæм æрыгон хъæд. Изæрмилтæ. Ныллæджыты æрбатахтысты æртæ хæдтæхæджы. Æваст нæ 'хсын байдыдтой рухс фæд уадзæг нæмгуытæй. Мах нæхи баппæрстæм хъæдмæ. Æз æрхуыссыдтæн къалиуы аууон. Æввахс Моисей дæр. Æвæццæгæн нæ бафиппайдтой æмæ ныл пулеметтæй ралæууыдысты. Мæ тæккæ фындзы рæзты асенк кодта судзгæ нæмгуыты сырх къæвда. Æз мæ цæстытæ бацъынд кодтон. Фервæзтыстæм. Базгъордтам конд хуыммæ æмæ уым ныххуыссыдыстæм.
19-IХ-1941. Зæронд Водолагтæ. Хæсты фæсчъылдыммæ кæй тæрынц, уыцы фосæй фæндæгтыл ацæуæн нæй. Чи сæ скъæры, уыдон разы сты сæ фосæй махæн раттыныл, æрмæст сын гæххæтт ныффысс, фос сæ кæй райстай, уый тыххæй. Дыууæ боны дзул нæ цæстæй нæ федтам. Слæмæгъ стæм. Нæ хæринаг – æрмæст пъамидортæ æмæ уырыдзытæ.
Цæуæм дарддæр. 6 боны дæргъы фыццаг хатт нæ­хи хорз ныхсадтам цады. Йæ    ран – къуылдымджын.
Дымгæйы ныхмæ æрлæууæнтæ нæй. Тæрккъæвда. Бадын телыхъæды бын. Лидзæг адæм æд уæргътæ. Сæ уындæй зæрдæ уынгат кæны. Фæлæ нæхæдæг дæр хуыздæр уавæры не стæм.
Иу-æртæ сахатыл бахæццæ стæм Черемушнаямæ. Æвæццæгæн дзы тыхджын дымгæтæ вæййы. Хæдзæртты сæртæ гом. Бахсæвиуат кодтам хуыдоны. Талф-тулфæй сихор кæнæм. Фронтæй чи раздæхт, уыцы æфсæддонтæ дисæй мæлынц: «Нæ бронетанкон хæйттæ ныридæгæн Харьковы куы сты, уæд сымах та хæйрæг чердæм хæссы?»
Талф-тулфæй цæуæм фæстæмæ. Дыккаг бон та ногæй Зæронд Водолагты балæууыдыстæм.
22-IХ-1941. Батардтой нæ нæзыйы къохмæ. Йæ фарсмæ ремесленнон скъолайы агъуыст – цъиуызмæлæг дзы нæй.
23-IХ-1941. Не 'фсæддон хай нын рацарæзтытæ кодтой. Ног командæгæнынад. Комиссар у æдылыйы 'нгæс. Ноджы ма расыг дæр. Бынтон буцхаст чи уыд, ахæм. Хъæды – æртытæ. Нартхоры æфсиртæ, фыдызгъæл æмæ æндæр ахæмтæ. Знаджы хæдтæхджытæ...