PROGREDI. ПРОЕКТ "ЧИНЫГ". ВЫПУСК №9 - КОЦОЙТЫ АРСЕН "ДАДОЛТЫ МÆТ"


Ирæд, туг исын, скъæфт, мæнгуырнынад æмæ мæнг дæснытæ...

Афтæ нæм кæсы, цыма ацы æгъдæуттæ баззадысты ивгъуыд дуджы талынг рæстæджы. Фæлæ ма сыл алчидæр ахъуыды кæнæд... Абоны онг дæр цæрынц, кæд сын æргом сæ нæмттæ нæ дзурæм,уæддæр. Ацы фæстæзад æмæ зианхæссæг æгъдæутты тыххæй фыста Коцойты Арсен йæ хуыздæр уацмысты. «Коцойы фырты размæ ирон прозæ нæ уыди. Фыццаджыдæр Арсены радзырдтæй фехъуыстам прозаикон ныхас...» - афтæ фыста Тыбылты Алыксандр.

Коцойты Бибойы фырт Арсен райгуырд 1872 азы Джызæлы. Хуымæтæг зæхкусæгæн уыцы заман фондз сывæллоны æнцон хъомыл кæнын нæ уыд, фæлæ Бибо æмæ Ханбечыры тынг зæрдиагæй фæндыдис сæ цоты чиныджы 'рдæм саразын. Æмæ сын бантыст. Коцойты Арсен йæ ахуыры фæндаг райдыдта фарастаздзыдæй Джызæлы скъолайы. Адæмы талынгдзинадимæ тохгæнгæйæ æмæ наукон рухс таугæйæ Арсен фæкуыста Хъæдгæроны скъолайы ахуыргæнæгæй. Фæстæдæр акуыста хохы Дæргъæвсы æмæ Уыналы скъолаты дæр. Суанг ма Цхинвалы скъолайы дæр фæкуыста æмæ ам йе 'хуыссы хай бахаста чингуыты рауагъд саразынмæ.

....Цард ивы. Уыимæ ивы туг исыны æгъдау дæр. Æмæ иу æцæг царды уавæрты арæх зылыны бæсты æфхæрд æрцæуы раст адæймаг. Уымæй уæлдай та - ирæды хъуыддаг. «Нæ фыдбылызты фыддæр» - афтæ схуыдта Арсен ирæд. Бирæ уыдысты, ираед ирон адæмæн цы зиантæ хаста, уыдон. Цы кæна уæдæ сæрæн æмæ уæздан лæппу? Сыгъдæг куыстæй нæй бынтæ скæнæн. Ис æндæр мадзал - чызджы аскъæфын. Фæлæ уый чъизи æмæ хъæддаг ми у, æмæ намысджын лæппу йæ сæрмæ нæ хæссы ахæм цъаммардзинад.

Коцойты Арсен цы æгъдæутты ныхмæ тох кодта, уыдон абон дæр рох не 'сты. Хатгай мæм афтæ фæкæсы, цыма уæдæй абонмæ мур дæр ницы фæивта. Кæрæдзийæн маст куыд нæ барстой раздæр, афтæ абоны уонг дæр нæ барынц æмæ мæстæй хæлынц туджджын бинонтæ. Ирæды кой кæд æргом ничи кæны, уæддæр æй æмбарæм, цæмæн стынг скъæфыны хъуыддаг.

Уыдонæй актуалон темæ та мæнгуырнынад æмæ мæнг дæсныты митæ. Уæд дæр æмæ абон дæр мæнг дæснытæ пайда кæнынц адæмы талынгдзинадæй. Цæмæдæр нæм афтæ кæсы æмæ куы ницы кусай аемае дæснытыл куы зилай, уæд дæ цардæй дæ зæрдæ райдзæн. Раст ахæм сайд æрцыд Къамады адæмы цæрджытыл, уæлдайдæр та Дадолты бинонтыл.

Биганон амоны бæлвырдæй бакæнæн кæмæн нæй, ахæм фæрæзтæ æмæ сын куы ницы ахъаз фæвæййынц, уæд азымджынæй баззайынц дæсныфæрсджытæ сæхæдæг. Раст абоны уонг дæр афтæ. Цыма сæ Арсен мах рæстæгмæ гæсгæ фыста. «Стыр зонды скъола у ивгъуыд рæстæг, - фæкæсын æм хъæуы хаттæй-хатт фæстæмæ» - фыста Арсен. Разы дæн йæ ныхæстимæ. Ивгъуыд рæстæгæн рох кæнæн нæй, нæй йын аивæн дæр. Къоста куыд фыста: «Дæ фыдæлтæ рухсаг, дæхæдæг мын бæзз!» Алкæмæн дæр нæ йæ цард йæхи къухты ис. Нæ исбон нæхицæй аразгæ у.

Бавдæл, ссар дæ чиныг æмæ дын цардæмбал фæуæд!