КЪОСТАЙЫ ХÆДЗАР

Уыцы хæдзар абон дæр ис уыцы ран, – Войковы уынг Сомихы уынгимæ кæм баиу и, уыцы тигъыл.
1902 азы Къоста Хетæгкаты Никъомæ фыста, цæмæй уый июлы мæйы æрцæуа Дзæуджыхъæумæ. Уæдмæ хъуамæ арæзт фæуыдаид хæдзар, уæд хъуамæ уыдаид йæ чындзæхсæв дæр. Йе 'мдугонты мысинæгтæм гæсгæ, Къоста уыд фидыд йæ зонгæ ахуыргæнæг Хуырымты Иорамы чызг Лулуимæ. Ие 'мдугонты мысинæгтæм гæсгæ-иу Ирыхъæуы цæрæг ирæттæ æххуыс кодтой Къостайæн, цæмæй йæ хæдзар тагъддæр арæзт фæуыдаид, уый тыххæй. Къостамæ тынг хорз касти йæ хæдзары бынат, афтæ иу дзырдта, ам, дам-иу тыргъы сбаддзынæн æмæ, дам-иу хæхтæм кæсдзынæн.
Фæлæ нæй! 1903 азы райдиан хæдзар æрдæгарæзтæй уæййаг фæци. Къоста æруатон и, æмæ йæ йæ хо Ольгæ Лабæмæ аласта.


Хæдзар арæзт нæма фæци 'ххæст,
Нæ, нæ дзы ссыд цъæх фæздæг цъæх арвмæ.
О Хуырымты чызг, амонд фæхæсс
Уыцы 'намонд хæдзармæ!
...Ластой Теркæй ызмис æмæ хуыр,
Хъинц ивæзтой сæ хъæдын уæрдæттæ.
Бæхты разæй тындзыдтой, мæгуыр,
Уынджы арфмæ зæнгойджын ирæттæ.

Уым уæлвонг ран – бæстыхай нывæст, –
Уырдæм хæхтæ æхсæв дæр зындзысты!..
Змæлынц кусджытæ. Иу хæссы змæст,
Иннæ сисамад бары цъынддзæстæй.
Хæдзар сабийау рæзыд – сындæг,
Æмæ кæрты лæдзæджджын зæрæдтæ
Сагъæс кодтой: кæд уыдзæни, лæг
Рафтьщ адæмы фæсдуæрттæм?!
Уынгты иугай цæуджытæ цæуы,
Чи куыстæй цæуы, чи та – куыстагур.
Ничи бафæрсы: «Хæдзар кæй у?» –
Зонынц иууылдæр: Къостайы.
Уæ нæ Иры хæдзæртты хуыздæр!
Ды хæдзар нæ – уыдзынæ зæдбадæн.
Ды – æргьæудуар, сызгъæрин къæсæр,
У ас дæм кувинæгтæ фæхæссой адæм!..
Сисамайæг, фестон дын тых,
Акус тагьддæр, февнал – фæуа дын.
Кæд ыскæнид искуы йæ къона æртдзых,
Кæд æрбадид йæ къонайы фарсмæ фæлладæй.
Кæд фæлæууид йæ зæрдæ, зæрдæ хъыгтæй у цæм,
Маст æй нал кæнид афтæ ыссæндгæ.
Уый цæрæн уыдзæни æмæ хæцæн,
Уым нывгæнæн дæр уыдзæн æмæ фыссæн дæр.
Фест нæ Иры хæдзæртты хуыздæр,
Фест æхсонкъул æд рагьæн – пылыстæг!
Кæд зылдафон, – куы 'рцæуы хæдæрттывд
изæр, –
Кæртмæ рауаид сауцæст сылыстæг...
 
Додой, додой, Цæлыккон рæсугьд!
Ды уыдзынæ кæронмæ фæсмойнаг, –
Уый дæ мæтæй куы 'руади, дæ уындæй куы
сыгьд, –
Уыцы стыр рухсмæ агуырдтай пъагонджын мойаг...
Хатын – нæй та: мæ зæгъинаг не 'рцæудзæн загьд,
Уæд нырмæ дæр фæлвæрдтон – ныхсæттæн;
Дзырд нæ лыг кодта ме 'взаг, цæстæй цæстысыг тагьд,
Æмæ та иу мæ рустæ ныхсадтон.
Куыст нæ кодта мæ къухты куыстад,
Цоппай кодтон мæ бонты тыхст лæгæй.
Мад, нæ хъæу-уæзæг æмæ Къоста, –
Ницы хастон мæ удмæ хæстæгдæр.
Федтон: хæхты дæргъæццон къæс уыд,
Лæгтæ-иу æм изæрæй æмбырдтæ кодтой,
Лæгтæ, чи нæ зыдта 'ппындæр кæсын,
Фæлæ чи зыдта 'нæкъæрццæй азарын «Додой».
Зарæг зæрдæтыл мæсгуытау æфтыдта зынг,
Лæгтæ зарыдысты сабыр, цыма – дзуарæн.
Ахæм зарæгæн йæ райгуырын вæййы зын,
Стæй нызмæлын кæны дуне бындзарæй...
Бузныг, райгуырæн хæдзар, æз дæ
М' алы хъуыддаджы урæдтон æвдисæн:
Лæг фæндаг нæ равзæрста хуыздæр,
Лæг сæрæндæр нæ рацыд фæдисы,
Лæг йæ дзыллæйыл афтæ нæ тад,
Лæг нæ зыдта тæригъæд афтæ...
Иубон æнæ мæтæй фæцæр уæд та! –
Адæмы мæт ыл низау бафтыд.
 
Иры сомыгæнæн хъæбул!
Махæн амондмæ нæ хал ысхаудта:
Уыцы рихиты уарзон зæбул,
Уыцы цæстытæ – саугагуы саутæ!..
Уæд нæ хæдзæртты не 'мдзæрин фарн, –
Ды нæ зæрдæты цæр дзæбæхæй.
Кæд дæ хæдзар арæзт фæуа,
Кæд æрбынæттон уа дзæбæх нæ зæххыл,
Уæд нæ дуне цæрынæн бæззы...
Кæннод дисыл бафтыди бирæ:
Дæу нæ уагьтой цæрын бæстыл,
Афтæмæй хæдзар арæзтай Иры!
...Хæдзар арæзт нæ фæци æххæст,
Бадт Хуырымты æнæнтыст куырдуаты...
Дзыллæ тохы фæндагыл фæхæст.
Уый дзынæзта Лабæйы йæ уаты...
Æз – ирон лæг, Къостайы бындар,
Нæ, фыдæлты исбоныл нæ кæуын,
Фæлæ уыцы хæдзар, Къостайы хæдзар, –
Æз йæ рæзты цæссыгкалгæ 'рцæуын...





Май, 1979
 

Автор: ХУГАЕВ Сергей