ЦАРДАМОНД (ПОЭМА)

Фæрухсдзыд арв, æвзæры цадæг бон,
Æхсæвы тар сындæг ивайы.
Æмæ та фемæхст дидинхъузджы дон,
Сæуæхсид дзы йæ тынтæ найы.

Нæуæг та комæй æхсæрдзæны хъазт
Тыхсаст, фæсус хъæлæсæй хъуысы.
Къæвдамæсидæг хæфсыты хъæрахст
Фæллойы цинунæры сысы.

Ызмæлы хъæу, йæ хуыссæгхъæлдзæг цæст
Куыстдзагъд, дæрзæг къухæй æууæрды...
Фыццаг хуры тын бæрзæндтыл фæхæст,
Фæстаг ыстъалытæ ныуæрды.

Кæцæйдæр райхъуысг комбайны ’хситт,
Гæрсгæ-ризгæйæ уæрцц æрныгъуылд.
Фæллойы бон нæртон зиумæ æрсидт,—
Æнæвнæлд быдырмæ фæныхыл...

Æссæдз азы бæрц рацыди уæдæй,
Мæн цардулæн куы ахаста йæ разæй.
Куыд раджы уыд, куыд æрæджы, уæвгæй!
Æниу цы у, цы ис, зæгъут-ма, азæй?

Мæн нал базоны хисдæр абон ам.
Кæддæр та хъæуæн æз уыдтæн фæдисон.
Фæлæ сын радтын, иухаттау, салам,
Нæуæгæй дзы ысбон кодтон ныр дысон.

Ысбон кодтон. Нæ федта цæст хуыссæг,
Мæ цардвæдтыл ысгаргæйæ фæзылдтæн.
Уыдтæн фиййау дæр, ахсдæтты хуыснæг,
Фæкодтон хал мæ цин æмæ мæ зынтæй...

Æмæ зæгъут, кæдæм не ’ххæст мæ къух?
Нырма зынынц нæ къуыбыртыл мæ фæдтæ.
Куы уыдаин уæ зиугуысты æдзух,
Фæлæ куыддæр ныххиутæ сты мæ фæндтæ...

Ныр та—хагыр, тæрхонгæнæг мын ут,
Куыннæ уыдис ыстыр фæлварæн рæстæг!
Сымахимæ бæргæ уыдтæн æмуд,
Ьæргæ фæрæзтон сидзæры зын хæстæ.

Æнахъомыл йæ уæз æруагъта цард,
Æз дзы уæддæр мæ чысыл амонд ардтон.
Салдаты номæй бахордтон уæд ард,
Уæлахизæн мæ уды комдзаг хъардгон.

Лыгъд адæмæн уыдыстæм мах фысым,
Æниу нæхицæн не ’взонджы цард — къахыр...

Нæ ныууагътон æмдзæвгæтæ фыссын,
Æмæ цыдтæн, нæ ныууагътон мæ ахуыр.
Æдзух уыдис дыууæ хъуыддагæн рад:
Уый скъола, куыст — кæрæдзи ивтой уыдон.
Æхсæвыгон та музæимæ бад
Æмæ ныссадз зæрæстоны дæ гутон...

Хъуыды кæныи, фыццаг æмдзæвгæ «Хæс».
Дзырдтой мын уæд: «Мыхуыры дæр
фæзындзæн»
Поэт цы у, нæма æмбæрсгон æз,
Бæрæг у ныр, фæлæ фыссын фæзындæр...

Æниу кæд йсмæ сæмдзæхтон нæ хъуыд,
Æви мæн музг сай-майты фæлвæрдта?
Цы йæ мбæхсон, æндæр бон мыл нæ уыд,
Фæлæ мæн куыст лæджы гаччы æвæрдта.

Уый Къуайсамæ уæд мах гæрстам фæндаг,
Къæпи мæ бсл—нæ кусæнгарз фæрæзтæ.
Фæлæ зыдтам, нæ хæхбæстæн йæ уаг
Кæй аивдзæн, æмæ быхстам, фæрæзтам.

Къуыдаргомы фæллойы зарæг хъуыст,
Ныддæрзæг арм, ысфæлтæрдтой нæ фæрстæ,
Фæлæ нæ цинмæ къæдзæх дæр анкъуыст,
Куы йыл ахызт фыццаг «вилис» æдæрсгæ.

Ныр та — асфальт, электыры цæхæр,
Нæртон, хæхты æнусон хæзна раргом.
Æмæ дæттынц æгъуыстаджы ызгъæр,
Æгас Цæдисы у зындгонд Къуыдаргом.

Шахтерты горæт хохрæбын ныззылд,
Æхсæв дæр уый тæмæнтæ калы бонау.
Сæрыстырæй йæхимæ уый ныззынд,—
Ам сæрыдис нрон кусæг æндонау!

Хъуыды кæнут: нæ къада доныл — цад,
Куыд арæзтам нæ комæн ГЭС æмудæй?
Йæ тых — чысыл, фæлæ ыскодтам рад,
Сыхгай нын уый йæ рухс лæвæрдта удау...

Сæрдыгон-иу æрцъынд кодта йæ цæст, —
Нæ чысыл дон нæ уыди фаг куыройæн...
Фæлæ уыдис фыццаг ГЭС-тæй æрмæст, —
Йæ иу цырагъ цæдисон ГОЭЛРО-йæн.

Хъуыды кæнут, нæ колхозы сæрдар
Хуыздæр галтæ ныфсæн мæнмæ куыд радта?
— Сыгъдæг æмæ сæ холлагæфсæст дар, —
Фæдзæхста мын, йæ зæрдæ дæр мыл дардта.

Дыууæ галы — нæ зынгуысты цæдис, —
Сатæг, Бури, куыннæ сæм уыдис арæхст!
Нæ хъæубæстыл сæ æххуысы фæд ис,
Мæ цæсты раз дæр уымæн сыстынц арæх.

Æрæгвæззæг. Уæззау мигъты æндæрг...
Мæстæлгъæд арв йæ гæндзæхтæ фæцагъта.
— Цæуæм фæндагыл, нæй гæнæн æндæр,
Цыдæр ласинаг, — сæрдар мын куы загъга.

Мæ уæрдон та ысрæвдз кодтон æз дæр,
Уæд горæтмæ цæй асфальт уыд, цæй фæндаг!
Фæсхæсты дуг. Цы нæ хъуыдис хуыздæр! —
Цæвджытæ дзы уыд, сагæйттæ, — нæ фæндиаг.

Æрталынги, цы ма уыдта нæ цæсг,
Æмбисæхсæв æрбахæццæ стæм хъæумæ.
Нæ дондыппыр нæ фæччитæй лæдæрст,
Уым канторайы нал кастæн æнхъæлмæ.

Фæллад галты ысуагътон уæд цæрдæг,
Сæ удæст хъуын сæ гуыбынæй æрхаутæ,
Домбайæ нæм фæразондæр у лæг, —
Сæргуыбырæй цæуынц мæ разæй галтæ.

Бырынцъаг фæндаг. Сæмбæлдис иыл хин, —
Ыстыр лæбырдæй гал бынмæ фæбырыд.
йæ фæдыл фехстон талынджы мæхи
Æмæ куыддæр фæци мæ къах йæ быны...

Уыд митхалас, умæл дарæс, сыдтæн,
Мæ къахы рис мæн хъизæмарæй мардта.
Уæддæр сындæггай галты нцой цыдтæн,
Кæркуасæнгæм æгас хæдзар ыссардтам.

Хъуыды кæнын, мах аластам кæрдо,
Дыууæ бонцауы Хашурмæ —нæ фæндаг,
Хæдтулгæ нын куынæ уыдис! — уæрдон, —
Ыстыр пайдайыл не ’схæцыд нæ дæндаг...

Изæрыгон та раздæхтыстæм мах,
Фæлæ куыддæр нæ фездæхæн фæхæццæ,
Дзæгъæлырдæм нæ ахаста нæ къах,
Æмæ цæуæм, æмбисæхсæв æрхæццæ...

Хъæлæба, загъд. Кæмæн бакуырм йæ цæст?..
Мæнæн та—хæс: дæ галты ауадз разæй.
Ныууадз сæ ды сæхи адыл æрмæст,
Æмбаргæдæр та разындзысты махæй...

Æмæ цæуынц. Куыд æмбаргæ у фос!
Дзæгъæлырдæм тыхамæлттæй хылдысты,
Фæстæмæ та сæ нал хъуыди сæрбос,
Фæдисцыдæй сæ фæд-сæ фæд цыдысты.

Æмбаргæ галтæ нал кодтой дзæгъæл,
Сæ цæстæнгасæй айсæфтис æрхæндæг.
Æмæ уынæм, фæзылдысты цæхгæр,—
Ныр базыдтам нæ фæзилæн, нæ фæндаг...

Æфсады—æз. Гыццийæ мæм — фыстæг,
Æрцыдыстæм, зæгъ, сæрдаримæ тохмæ.
Дæ фæстæ галтæм нал уыди кæсæг,
Сæ дыууæйы дæр ауæй кодтой хохмæ...

Æрыздæхтæн. Ысфæнд мын кодтой куывд,
Дзидзауæйгæнæн. Сарæзтам æм не ’ргом.
Фæлæ, уæууа, цæмæн хъуыдис сæ хуынд! —
Мæ галы стыр сæр тулдз къуыдырыл федтон...

Фыццаг хатт фемæхст цæстыты цæссыг,
Ныххалысты нæ зиугуыстыты нывтæ.
йæ сыкъайыл уыдис кæрддзæфæй лыг
Мæ ном æмæ мæ мыггаджы хъæрнывтæ.

Мæ рыст зæрдæ фæцæйхаудта фæркгай,
Уый — кусæг фос, цæмæн æм ис ныхилæн?
Сатæг, мæ гал, цæуыл мæм дæ тæргай,
Дæ къæбут мæм куыннæ дарыс ныхынмæ!..

Мæ уавæрыл мын ма бакæнут дис,
Сæ фидар тых лæджы амондæн бадон.
Нæ хъæубæсты сæ æххуысы хай ис,
Мæ цæсты раз дæр уымæн сыстынц абон.
*
Æз уый зæгъын, нырма чысыл мæ фæд
Уæддæр зыны нæ къуылдымтыл, нæ фæзты,
Цы кæнон, цæй, нæ сæххæсти мæ фæнд,
Мæ хъысмæт мæм, æвæццæгæн, ысмæсты.

Æниу æй зонут, афтæ уыдис дуг,
Уыдыстæм мах фыдох æмæ фыдностæ,
Салдат ныккалдта тохы бонты туг,
Æмæ йæ ныр æз раивтон йæ посты.

Ыстæй — Мæскуы, фыссæджы институт,
Хъуырдухæнтæ, поэтикон бынæутæ.
Нæргæ дзырдгæ, кæм та — дзæнгæда, тутт,
Æмæ уынут, нæ уын фæдæн сæ цæутæй...

Нæ райдайдзыстæм уый тыххæй быцæу,
Æфсымæртæ сæ кæрæдзийы хонæнт, —
Æрвиты нын ыстыр поэттæ хъæу,
Фæлындзы нæ йæ хæрзиуджытæй горæт...

Фæлæ мæн музæ нал ысуагъта уæгъд,
Уым юрæтыл мах бафтыдгам нæ сæртæ.
Æмæ нæрыдис æмбырдты æмдзæгъд,
Æниу уыдис сымахимæ мæ зæрдæ.
*
Фæзæгъынц раст: хæдзары къæсæр—хох,
Фæлварæн уыдис ахизын йæ сæрты.
Ыстæй уæззаугай райдыдта уый рох, —
Æз нал зонын нæ хъæубæсты кæсдæрты...

Нæ хисдæртæ та нал базонынц мæн, —
Кæдæйардæм мæ нал уынынц, бæгуыдæр!
Сæ мидбылты мæм бахудынц фæлмæн,
Куы сын зæгъын, ног бакодгон нæ гуыдыр...

Цыма зæгъынц, у чиныг фыссын хорз,
Нæ фæсивæд æй не ’руадзынц сæ къухтæй,
Фæлæ куы нæ уа ацы зæххыл хор,
Уæд.... горæтæн уæлдай уыдзæни тухæн.

Ыскæнынц та нæ хæхтырдæм сæ каст.
Мæнмæ нæ кæсы уыдон уайдзæф худæг.
Сæ комулæфтæй айсæфти æваст
Ыстыр уарзтыл кæрцабадæг æртхутæг...

Дзуары лæгау систон æз мæ худ.
Мæ мидбынаты фезмæлын нæ уæндын.
Фыдызæхх мæм, зæрин хурау, фæхудт,
Ысдзырдта мæм: дæ ардхæрдыл æууæндыи.

Æрбацæуы мæм ме ’мкъласон Бæтæ,
Ныр уал азы куы кусы тракгористæй.
Гъе, ахæм бæззы хъæубæстæн фыртæн!
Æз та — æмбæхст сæ цин æмæ сæ ристæй.

Æмæ кæйуæнггы айхъуысти йæ кад!
Нæ цардамонд фæллойы зиуы ары.
Нæ областон Советы депутат, —
Нæ адæмæн йæ уд лæггадæн хъары.
*
Нымбæхсти дымгæ, сыфтæртæ—æмыр,
Фæкъули хур, йæхи дзы ’мбæхсы аууои.
Куысты хъæлæба райдыдта сабыр, —
Нымайы хъæу йæ райсомы куыст абон....

Уæззаугай сысы быдыртæн сæ хид,
Йæ хауд сыфтыл ысхæцыдис æхсырæг.
Æристой дзугтæ дæлвæзтæм сæхи, —
Ныллæудзæни та урс æхсыр цыхцырæг...

Кæмдæрты сивæзт хæдзæрттæй фæздæг, —
Куыствæллад хъæу цæттæ кæны æхсæвæр...
Фæцæуын цадæг ныхасмæ хæстæг,
Æввахс хуымтæн сæ кæрæггы пыхсæвæрд.

Æниу мын алчи нал зоны мæ ном,
Кæнæ сæхи æвдисынц афтæ барæн.
Мæ размæ рацыд зонгæ агроном,
(Нæ колхозы фыццаг куысга сæрдарæй).

Фæзæронди æмæ цæуы бæхыл,
Фæлæ йæ раст, æфсæддонау, ыскъæрдта.
Ысиуысты йæ цин æмæ йæ хыл:
— Зæгъ-ма, уæдæ, цы хур, кæнæ цы къæвда?

— Уыдзынæн та сымахимæ æдзух,
Æрыздæхтæн цæрæнбонтæм мæ хъæумæ.
— Куынпæ сисдзынæ горæтыл дæ къух! —
Хъæууон цард ма уæ чи хæссы йæ сæрмæ...

Æниу пæй хъæу! Æрхæсс-ма йыл дæ цæст,
Цыбыр рæстæгмæ аивта йæ сурæт.
Нæ колхозонтæ цардамондыл — хæст,
Цыфæнды зын, цыфæпды хур æй судзæд,

Уæддæр æркæны афæдзваг фæллой,
Дывæрæй ныц уый бафиды нæ хæрзтæ.
Гъе, уымæн айхъуысг афтæ дæр йæ кой,
Дзæвгар колхозтæ аззади йæ фæстæ...

Дæхæдæг — ахуыр, газетты кæсыс,
Сырх тырыса нын саккаг кодтой фарон.
Нæ фылдæр махæн ордентæ хæссы, —
Фæллойадон ысгуыхтдзинæдты барæн.

Хæрзиуæгæй мах ннкуы вæййæм цух,
Кæддæры зынтæ байрох ысты махæй.
Нæ сыхæгтæн дæр саразæм сæ къух,
Бæлцуаты ма нæ чи ацæуы къахæй.

Ыскъола, клуб, культурæйы хæдзар,
Нæхи рынчындон, хинайæн, æндæртæ.
Цыбырдзырдæн, йæ гаччы сбадти цард,
Ныр горæг, хъæу æввахс ысты, æмсæртæ...

Фæрæты дзыхæй фервæзти нæ хъæд,
Цъæх-цъæхид дары тулдзбæлæстæй, назæй.
Нæ ердойы фæздæгдзæуæн — æхгæд,
Цæй суг ма у, нæ артаджы ми — газæй!

Асфалывæндагæй горæтимæ — баст.
Хæдзарарæзт фæуыдзыстæм æххæстæй.
Сæ антеннæтæ горæтмæ — æмдзаст,
Æмæ уыныс, цы ирвæзы сæ цæстæй?..

Нæ фæсивæды нал хæссы сæ къах,
Ыздæхынц нæм дипломтимæ фæстæмæ,
Ыстæм ифтонг нæхи кадыртæй мах,
Фæцæуынц нæм æндæртæ дæр лæхстæмæ...

Мæ рæстæджы та — гутон æмæ гал,
Нæ быдыртæц сæ бæркад дæр — хæрз ныллæг.
Æфсæн уæйгуытæн нæй уæддæр æмбал, —
Дыууæ къуыримæ бафснайæм нæ тыллæг!
*
Цæуын сындæггай æз,
Ныв дын кæнын дæ хуыз,
Фыдыуæзæг, мæ уалдзæг,
Мæ цардавдæн, мæ хъæу,
Мæнæн лæгдзинад нæу,
Кæй мæ æнхъæлыс уазæг.

Кæд ма зыдтон хъæрзын,
О, цас бавзæрстон зып, —
Хъæрнывгай гуыры зарæг.
Дæ уды цырв ын хъар,
Сæдæ хатты йæ сбар, —
Уырзæй кæныс æвзарæн...

Æмæ вæййы: æваст
Æрвнæрæгау уый раст
Ысабухы, ныннæры...
Фæлæ нæй риуы арт,
У зæрдæ уазал, мард,
Уæд зарæг дæр нæ сæрыд...

Зæгъæм, ныллæууыд хур, —
Æдзардæй хуым ысбур,
Вæййы, бынтон нæ сæвзæрд.
Кæнæ ысцæгтæ най,
Фæлæ рæудымгæ нæй, —
Сырх мæнæу дæр нæ равзæрд...

Уæд чи бакæндзæн цин, —
Æнæхъуаджы фæци
Зæхкусæджы фыдæбон.
Поэт дæр афтæ раст,
Æййафы цин дæр, маст,
Æмæ йыл нæй хуыздæр бон...
*
Мæ хъæу, мæ хъæу! Цæй бамбар мын мæ цин,
Нырмæ уыдтæ мæ уды тыхæй хъаджджын.
Фæлæ — чысыл, æрæмбарон мæхи,
Æмæ та уæд ысбаддзынæн мæ гаччы.

Ды дæ зæххыл мæ амонды бындур,
Мæ цæстæнгас дыл, хуры тынау, бадон.
Кæсæд мыл ам, ныгуылæд-иу мыл хур,
Мæ уарзон хъæу — мæ сом æмæ мæ абон.

Дæ кадмæ дын æфтаудзынæн æз кад,
Мæ зарæг хъуамæ а-хæхтæн æххуыс уа.
Цæмæй нæрса дæ быдырты бæркад,
Дæ хæрзгы кой æппæт æвзæгтыл хъуыса!



Автор: КОЗАЕВ Исидор

Другие стихи автора