АМИНÆТ

Поэмæ хуæнхаг силгоймаги цардæй

1

Ниллæггомау, фæтæн уонтæ,

Губур сунтæ зæронд лæг

Ку æрбадуй æд бийнонтæ

Дигоргомии уордæг.

Уалдзигон хор ци гьар тавуй,

Ци ’хцæуæн æй сæ мадæн,

Хори гьармæ ци бал бадуй,

Ци дзæбæх æй сæ бадæн!

«Цæй, байгьосæн кæрæдземæ,

Еске нæбæл ку нæййес! -

Уотæ дзоруй Гуæсæземæ

И зæронд лæг, цæмæдес, -

Раст уин зæгьон, мæ бæдæлттæ,

Нæуæг хабар мæнмæ ес;

Дæ дуйнебæл цæмæ бæлдтæ,

Нæ кизги нин корæг ес».

И бийнонтæ нидздзех æнцæ,

Цидæр дессаг æрцудæй.

И хабарбæл ниддес æнцæ

Æнхузонæй, æнцадæй.

Ци уодзæнæй, ци хабар æй?

Ци игьæлдзæг æй сæ баба?

Сæ хорбадæн сæхе барæ ’й,

Къуарей хестæр æй Сафа.

Касиходуйæ цæститæй,

Кагъæлæсæй игьосуй;

Кизгæ тæрсуй сæ кæститæй,

Бафæлладæй, нæ косуй.

Аминæтæн сæр æ реумæ

Æруæзæ кодта æваст.

Сафа дзоруй уæд сæ еумæ:

«Майхалæд нин, цæй, нæ гьаст!»

Еци еу дæр Аминæтмæ

Бахатта уæд цурд æхе.

- Цæй, ма лæууæ, цæй, медæгмæ,

Бауадзæ нин, цæй, нæхе!

Æвеппайди топпи гьæрау

Ку ниййазæлдæй и дуар,

Байзадæнцæ еунæг лæгау

Хорбадæни нур и кьуар.

«О, барæнтæ - байгъосетæ,

Маке кæнæд, цæй, сибиртт.

И авдæнтæ рауозетæ,

Æрхæссетæ нин сипъирт!»

Уотæ-еу уидæ Дигори,

Гъуди ма ’й кæнун æз дæр;

Æртæ къерей ес сæ цори,

Урдугистæг - сæ кæстæр.

Игьосунцæ сæ гъæлæстæй,

Сæ цæститæй, сæ гъостæй.

Еу нæ дзоруй æ фурмæстæй,

Æнгьæлдæн, е сæ ностæ ’й.

Уæхæн бадгæнгæй хебари,

Ниуæзтгун лæг рæуæг æй;

Гъæйтт, нийзаста æ хабари

Зæронд Сафа нæуæгæй!

Абони, дан, дæлæ коми

Ку’рбацудтæн, уæдмæнбæл

Исцæйцудæй тæккæ уоми

Борцæтæй еу æ бæхбæл.

Салан-келан хъæбæр дзæбæх

Е мæ хæццæ радзурдта;

Хуæрзконд арæзт, æллæх-æллæх,

Æ рехæ дæр радаудта.

Ходуйнаг, дан, надгæронбæл

Минæварæн æ корун,

Ма мин фæууæд раппæлонбæл,

Ескæмæн æй нæ дзорун.

Кæми, дан, ес мæн хузæн лæг

Æд-зунд æма æдмулкæй,

Банимайгæй рæстæмбес лæг

Балхæндзæнæн æз бунтæй.

Нæ биццеу дæр сæрæн лæг æй,

Уосаг уомæн агорун,

Донифарсæй, фæснæйлагæй

Алке дæр ин амонун.

Æрра зæрдæ сувæллонæн;

Неке комуй ракорун;

Кæд, дан, бæззуй уæ фæндонæн,

Сафай кизги амонун.

Ниццийнæ дæн мæхенимæр,

Радзурдтон ма базарбæл:

Дæсни дзорæг, нæхе нивæн,

Бафедудтон хъазарбæл:

Дæс галемæй барæуадзæ,

Киндзи рæвдзæ уой хæццæ;

И цайданæй ма рауадзæ!

Уой, не ’фсинæ, мæ дзæццæ!

Мулки туххæй ма ци дзори?

Æз син зонун сæ циййес,

Борцæти хузæн Дигори

Нæма адтæй ’ма нæййес.

Бакосæн нур æ рæвдзæбæл,

Цæмæн ма æй уæлдай харз,

Ма йæй фæрсæн æ фæндæбæл,

Кæд æй фæндуй, на, уæд карз!

Нæ зæронд лæг - хъæбæр кæлæн

Ходæзмолтæй кудзоруй;

Сæудегер æй, куд нæ ’й зæгьæн,

Рæсугъд дзорун ку зонуй.

Ка ин фæрсуй и кæстæрти,

«Æрра» зæронд нæ ’й Сафа!

Баниуазта æртææрти,

Æрцæгьдетæ, ракафа!

Хор нифтудæй, нæбал тавуй

И хорбадæн æ тунтæй;

Сафа дæр нур нæбал кафуй,

Фæмминкинæй æсунтæй.

Цæй хуæрзбонтæ! Кæми хæтуй?

Тохдзæнæй мин мæ баба.

Хуррутт кæнуй, хъæбæр нæтуй

Æ урундухъи Сафа.

Уæхæн æхсæвæн Дигори

Ци дзæбæх фæууй æ конд.

Уомæй хуæздæр ма ци кори,

Нæ си фефсæдуй мæ уод.

Æринцайунцæ мæйрохси

Куйтæ, гъæутæ, къæдзæхтæ,

Кæми хезинæ æноси

Мæ фустæ ’ма мæ сæгьтæ.

Нæбал зарунцæ фæсевæд

Зумæги хузæн нихæсти:

Æримбæрзунцæ сæхе уæд

Сæ сиретæбæл, сæ къæсти.

Дзоридæ, цид, мæ фидæ:

«Кæми кодтай уæрæдæс?

Гъей, бабай биццеу, кæми дæ,

Цæун гьæуй уæлигæс!»

«Ох, - зæгьуй, гьенур мæ мадæ, -

Куд нæ фæллайуй дæ сæр?

Тæходуй, биццеу, ци ’рра дæ,

Цæмæн фæффинсис æгæр!»

«Гъо, зонун æй, бафæлладтæн,

Æрнидæнæй и арт дæр;

Минкъий рæстæг нæ фæббадтæн,

Рæстæг хъæртуй идарддæр».

Бахатир кæнтæ, кæсгутæ,

Æз бал уадзун мæ финсун;

Хъор мæ кæнунцæ хусгутæ,

Цæуй къумтæй сæ сун-сун.

Финсун хуæздæр уолæфт дæр æй;

Ескумæ мин нæ ледзуй;

Райдайдзæнæн нæуæг сæрæй,

Хор хуссæги нæ хезуй.

II

Косунцæ нур сæ киндзæбæл

Уæздан муггаг Борцæтæ;

Сæ кой уонæн нæ дзиллæбæл,

Хонунцæ сæ гьонцъæтæ.

Базудтонцæ уæд Дигорæ

Аминæти æвæндон,

Ке кæнуй е къумагорæ

Æд æхсæвæ, æдæ бон.

Нæбал цæуй бони рохси,

Нимæхсæн къум æ цæрæн;

Хъæбæр кæуй е æноси,

Неци зонгæй æ сæрæн.

Рæсугъд гурæ, сурх бæздайни,

Кæсгæ хорау æрттевуй;

Минæвæрттæ, цæй, дæздайни

Сафауомæ æрветуй:

«Цæй, ци ’рцудæй, ци бæллах æй,

Æгадæ мæ ци кæнис?

Дæ фæндæнттæ æнæ махæй

Дзæгьæл цъухæй ци рæйис?

Косгæ, зæгьун, дæ бунтæбæл,

Аллайаг дæ æз кæнун!

Басæттæ нур дæ миутæбæл,

Нигьгьос кæнæ дæ кæун!»

Аминæтнин исфудхузæй

Нæбал си ес уоди ’ртау.

Хъæбæр тæрсуй киндздзон хизæй,

Мæлæтесуйуой фæлтау.

III

Хори цæстæн æд æ тунтæ

Æрнидæн æй нур сæ каст;

Аминæтмæ дæр æ фунтæ

Нæ кæсунцæ лæгьуз маст.

И цъæх кæрдæг фелауæнтæй

Ниллæгути æмбохуй,

Нæ фиййау дæр федар уонтæй

Сæгътæй æхсир æрмохуй.

Фæскуст адæн хъæбæр фæллад

Хуедзæнæнцæ æрбонмæ;

Аминæт дæр кæунвæллад

Бафунæй уй дæлгонмæ.

Коми дунгæ хабар хæсгæй

И бæлæсти ку телуй

Рæсугьд кизгæ тар ниххусгæй

Кæмидæрти ку зелуй.

Фæййервазтæн и къæлæтæй,

Царди бон нур фæууидтон;

Хастонцæ мæ сæ тæлæтæй,

Уобæл берæ фæнниудтон.

Æвзонгзæрдæ фуниуогæй,

Дессаг ба е куд нæ æй?

Раййевуй уаг æнæ уогæй,

Фæккæнуй рохс, куд мæйæй.

Рагон миутæ æ цæстæбæл

Аминæтæн зелунцæ;

Æрхуæстæй нур Азаматбæл,

Зелдох кафгæй семунцæ.

Азамат æй сæрбонзонгæ,

Сау аразтæй иуæндæг;

Е байзадæй мулк нæ зонгæй

Минкъийуогæй æхуæдæг.

Бауарзтонцæ сувæллонæй

Дууæ зæрди кæрæдзей;

Еумæцæрун сæфæндонæй,

Кабафæрса Гуæсæзей?

«Нæ цæун æз Борцæтæмæ;

Мæнæ дессаг, аламат!

Нæ бæллун æз гъоццитæмæ,

Уæлдай мин нæ ’й Азамат!»

Еци гьæрмæ æ хуссæнæй

Фесхъиудтæй уæдАминæт,

Рагьазта ма æ фур сонтæй

Æ цæстæбæл сау нимæт.

Ниууазал æй фæлмæн зæрдæ;

Ку ’й фæссайдта æ фун дæр...

Адæмæн æй нур нæ сæрдæ,

Фестадæнцæ сæ фулдæр.

Æ зæрдæ нæ ’й и Бузурмæ,

Нæ æй уарзуй æппундæр;

Фæлтау цæуй и будурмæ,

Уотæ монуй æ фун дæр.

IV

Базудтонцæ бустæгидæр

«Уездон» муггаг сæ киндзи,

Ке бауарзта æндæр кедæр,

Цидæр ке ес сæ финги.

Бабадтæнцæ сæ бæхтæбæл

Хъал фæсевæд Борцæтæ;

Арæзт æнцæ сæ фæткæбæл,

Сæ гури конд - гъонцъæтæ.

Æрбадтæнцæ и риндзæбæл,

Хуæцдзæнæнцæ гьæбесæй;

Дзурдтонцæ нин сæ киндзæбæл,

Нæ тарстæнцæ фæдесæй.

«Гъей, барæн-ма, куйи къæбис,

Мæгур къоппа, Азамат!

Гъæйдæ-ма, нур ду ци кæни,

Искæнæ-ма хъазауат!

Цæмæн нæ зонис дæ кадæ?

Кæбæл кæнис ду гириз;

Куй дæ фидæ ма дæ мадæ,

Ци аразис фидбилиз!

Нæ урзи гьæстæ нæма дæ,

Де’мигир1 æйнæфæтæг;

Æрцудæй гьенур дæ радæ -

Дæ лæгигьæдæ, дæхуæдæг!»

Дуйней гъеуæд æринцадæй,

Айдагь уадæй Сарди-дон;

Сæ хъæматæ фурæнсадæй

Искалдтонцæ сау æндон.

Мæгур еунæг неци дзоргæй

Никъкъурма æй æ десæй.

Æрæгиау æ раст зонгæй

Исхуæстæй е гьæбесæй.

Фæккодтонцæ берæ тохæн,

Райдæдтонцæ уæд кæлун,

Еугур бæстæн, Уазай хонхæн,

Иситинг æй сæ кæун.

Нæбал цудæй и зумæргьтæн

Уæд бæрзæндтæй сæ зарун.

Хъонц кодтонцæ еци мæрдтæн,

Басабур æй сæ гъазун.

Радардта сурх и цъæх зæлдæ

Æвзонг тоги пурхæнтæй;

Ратудтайдæ лæги зæрдæ

Æнамонди тухсæнтæй.

«Æрхустæнцæ» æнæбари

Борцæтæ уæд сæ фондзæй;

Æвдулдæнцæ тоги гьари

Æндæрхузи - сæ рондзæй.

Сæ уорс хузæй, нарæг гурæй

Ионг бæрæг нæбал ес;

Еу ма си уæд æ тог хъурæй

Нигъгьæр кодта: «Уай, фæдес!

Бабун ан мах нæ кадæбæл,

Хъал фæсевæд Борцæти,

Рацотæнуруæ галтæбæл,

Исефтиндзгæй фондз цæди!»

Фæндадтæй ма ’й ести зæгьун

Æ саулох бæх, æ тухæн,

Фал не ’нцадæй тоги кæлун.

Не ’ссæй дзорæн æ дзухæн.

Азæлдæнцæ уæд и кæмтти

Къæйтæ, дортæ, кьæдзæхтæ.

Уой, балхæнетæ тукæнтти

Фондз мардей харз мæрддзæгтæ!

Æримбурдæнцæ зæрæндтæ,

Фæснæл, Дунтæй цæунцæ;

Исихалунцæ сæ рæнттæ,

Цæстæмæ миутæй кæунцæ.

Борцæти мадæ - мæрдуадзи

Неуй, тонуй æ ростæ,

Ци кæна, мæгур, курдуадзи

Ку баизадæй æ ностæ.

Иссердзæнæй Азамат дæр

Дзилли астæу æмдзæрæг,

Нигки хуæздæр, хъазауатдæр

Зиндзæнæй си æзмæлæг.

Нур бал лæууй и нигæбæл

Бæрзонд коми Азамат;

Куд нæ тухсуй æ гьигæбæл,

Тæмæс уæдта аламат!

Нæ байзадæй мæгур еунæг,

«Сирдти» хустæй уæлбунæг;

Тохиуогæй уæхæнеулæг

Хъæбæр фæууй лæмбунæг.

Бабаста еæтогфæрстæ,

Æ хæдони фæркитæй;

Баластонцææ фалдзæстæ

Æ гьар тоги финкитæй.

Ниууагътае æхæдзарæ,

Нæбал ин ес æрцæуæн;

Бæргæ нин нæ *й уой æдзарæ

Аминæтæн æхцæуæн.

Нæ «уæздæнттæн» уæхæн фæдгæ

Ка амонуй тог есун;

Баизайунцæ уæд æвæдгæ,

Æрцæуй син уодесун.

Хист хуæрунмæ нин нæ дзиллæ

Ку цæунцæ сæ бæлттæй,

Фал, мæ кæсæг, ду ма бæллæ,

Нæййес пайда сæ нæмттæй!

Уæхæн хуæрнæги и каутæ

Нæ зиндзæнæнцæ галтæй,

И мæгуртæ ’ма и «саутæ»

Цох баддзæнæнцæ хъалтæй.

Идзаги дзаумау - бæгæни

Ниуаздзæнæнцæ къостæй...

Гъе, уæхæн хистæй ци кæни,

Кæми баизайай бостæй?

Фæлтау зæгъæн Аминæтбæл,

Мæ финсти сæр уобæл æй,

Куд косуй е æ мæлæтбæл,

Зин цæрæн нур уомæн æй.

Баизадæй нин гьæдæ-дорæ,

Сæ хæдзари Аминæт;

Цикодта е æвæндонæй,

Цæмæ ’рцудæй æ мæлæт!

Ка нæ зонуй, хе рамарун

Аййепп гьуддаг ке ’й лæгæн;

На ’дтæй æ бон барæвзарун,

Кæми ма адтæй гæнæн?

Исиста е æ фиди кард,

Æ йасæ дæр куд фæрæт;

«Нæ мæ гъæуй æдули цард,

Фæлтауесун мæмæлæт!»

Фæлорс къохæй æ зæрдæмæ

Исаразтаи циргькард;

Сæри магьзæй æрæгæмæ

Нæ цох кодта лæги мард.

Æвзонг зæрдæ хъæбæр тæлфгæй

Тоги стъæлфун лæдæрдтæй;

Реуи фæйнæг хъæбæр цæвгæй

Агурдта е, нæ дæндтæй.

Æрлæудтæй ма æ зæрдæбæл

Æ еухатти дзæбæх фун;

Куд æндиудта и зæлдæбæл

Азаматбæл æрхуæцун.

Сау цæститæй æ ростæбæл

Æригъзалдта цæстисуг;

Æрцудæй ма æ гъостæбæл

Куд ниууаста мæрдти уг.

Æрбалхъивта æфурмæстæй

Циргькарди фийæнгондæр,

Фæлорс къох дæр ку нирристæй,

Фæцæй ма е æндондæр.

Бакарста е зæрди фиутæ,

Ниххæрстгæнгæй æнæвгъау;

Ракодта ма æ сонт миутæ,

Нигъгьæр кодта хъæбæр «уау».

Мадæ, фидæ, тохæнгæнгæй

Æцæстæбæл гьазтонцæ;

Рæсог тогтæ пурхæнгæнгæй

Пъолций фæрстæй гъардтонцæ.

Куфæцайнæ æзæцори,

Бæргæ байстайнæ и кард;

Бауорæдтайнæ и хори,

Радаргь адтайдæ æ цард.

Топп ку фехса, уæд ци дзори?

Ку рауæлгоммæй и мард,

Ку баласта зæнхи сори

Тог фалдзæстæй идард!

Ниттар æнцæ æ цæститæ,

Нæбал кодта æ тухсæн;

Исласта еæмæститæ,

Иссердта нур æ хуссæн.

Куд уодзæнæй, ку ’рцæуонцæ

Ниййергутæ и мардæй,

Аминæтмæ ку ’ркæсонцæ,

Рондзи ’вдулгæй, ивадæй?

Дигоргомбæл фæххæтдзæнæй

Аминæти гьæргæнæг,

Сафа гьеуæд æвгæрддзæнæй,

Гъенур кæуæд, гъæр кæнæд!

Банцайдзæнæй нур мæ лирæ,

Цæй бал хуæрзбон æз зæгъон,

Рæдуд, аййепп хъæбæр берæ,

Уæддæр фæдтæн, нур кæрон.

 

Автор: БЕСАЕВ Тазрет (Тазе)